Kaplica Trójcy Świętej w Lublinie

W drugiej połowie XII wieku gród lubelski był już siedzibą kasztelana, jednej z największych kasztelanii w Polsce. W obrębie grodu znajdował się kościół, jak sądzi W. Kętrzyński, murowany, którego reliktów można dopatrywać się w obecnej krypcie. W XIV wieku po rozgromieniu Tatarów król Kazimierz Wielki podjął decyzję budowy murowanego zamku w Lublinie. W pd.-wsch. narożu wzgórza stał murowany kościół zamkowy. Był on wówczas budowlą jednokondygnacyjną z poligonalnym prezbiterium i kryptą. Prezbiterium zwieńczone było blankami, leżało w obwodzie murów obronnych i łączyło się z nimi za pomocą krytych przejść.

Za panowania Władysława Jagiełły na koszt Rady Miejskiej Lubelskiej na przełomie XIV i XV wieku kościół zamkowy został przebudowany. Po podwyższeniu jego ścian powstała świątynia dwukondygnacyjna z wcześniejszą kryptą. W bryle budowli dominowały wtedy dwa strome schodkowe szczyty, które przetrwały do lat 50-tych XVII stulecia. Dolną kondygnację kościoła przeznaczono na kryptę dla zmarłych kapelanów i miejscowych dostojników, górną dla kultu religijnego. We wnętrzu świątyni poligonalne prezbiterium i kwadratowa nawa sklepione były żebrowo, a sklepienie nawy podtrzymywał centralnie osadzony filar. Ten element konstrukcji kościoła był charakterystyczny dla fundacji sakralnych króla Kazimierza Wielkiego. Po przebudowie kościoła wnętrze jego zostało wyposażone w bogatą polichromię w stylu rusko-bizantyjskim. Wykonali ją malarze ruscy pod kierunkiem mistrza Andrzeja. Dnia 10 sierpnia 1418 roku malowidła zostały ukończone, świadczy o tym tablica fundacyjna z sygnaturą Andrzeja, umieszczona w łuku tęczowym kościoła. Sklepienie i ściany świątyni pokryte zostały scenami religijnymi, zaczerpniętymi ze Starego i Nowego Testamentu. Wśród przedstawień religijnych znajdują się dwa portrety Władysława Jagiełły. Styl malowideł, jak też program ikonograficzny nawiązują do kanonów sztuki bizantyjskiej.

Na przełomie XV i XVI wieku podjęto przebudowę i rozbudowę zamku w stylu renesansowym. Przyczynili się do tego walnie starostowie lubelscy Tęczyńscy. Gotycki kościół św. Trójcy również uległ przebudowie. Wejście do świątyni znajdowało się na poziomie drugiej kondygnacji i ujęte było w renesansowy portal z herbem „Topór” Tęczyńskich.

W latach wojny szwedzkiej (1655–1657) zamek został prawie całkowicie zburzony. Na wzgórzu zamkowym ocalały tylko: kościół św. Trójcy, obok niego dzwonniczka i dom mansjonarzy oraz wieża zamkowa.

W dobie Królestwa Polskiego Rząd zaplanował w Lublinie budowę gmachu więziennego, na miejscu zrujnowanego zamku. W latach 1823–1826 wybudowano na wzgórzu zamkowym część frontową i południową obecnej budowli w stylu neogotyckim. Wieża i kościół włączone do nowego gmachu zostały otynkowane. Nowe tynki położono również we wnętrzu świątyni, przykrywając polichromię. W końcu XIX w. przebudowano kaplicę. Zewnętrzne schody świątyni zostały rozebrane, a portal przekształcono na okno. Wejście do kościoła umieszczono w dolnej kondygnacji.

W 1897 roku artysta malarz J. Smoliński odkrył fragmenty XV-wiecznej polichromii. Prace restauracyjne przy polichromii prowadzono w latach 1917–1918 pod nadzorem prof. J. Makarewicza przy współudziale S. Matejki i W. Rupy. Dalsze prace kontynuowano w latach 1921–23 pod kierunkiem prof. E. Trojanowskiego.

W 1954 roku zamek został przeznaczony na cele kultury. Prace konserwatorskie przy kościele św. Trójcy prowadzone były w latach 1958–1966 i miały na celu plastyczne wyodrębnienie świątyni z zespołu XIX-wiecznego zamku. Odbito wtedy zewnętrzne tynki, pozostawiając tylko renesansowy szczyt kościoła. We wnętrzu konserwowano w dalszym ciągu freski pod kierunkiem prof. B. Harconiego. W czasie prac prowadzonych pod kierunkiem PKZ wymieniono pokrycie dachu z ceramicznego na blachę miedzianą. Okna zastąpiono oknami chroniącymi przed kondensacją pary wodnej oraz zabezpieczono fundamenty. W 1997 obiekt został udostępniony zwiedzającym.

W 2007 r. „Lublin – historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny” został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 25 kwietnia 2007. W 2014 panel międzynarodowych ekspertów przyznał Miastu Lublin Znak Dziedzictwa Europejskiego za zabytki będące świadkami zawarcia unii lubelskiej i ją upamiętniające, w tym kaplicy Trójcy Świętej, gdzie odbyły się obrady sejmu i podpisanie aktu w 1569 roku.